|
|
Ordeningen van liefde in patchworkfamilies
Richtlijnen voor betrokkenen en opstellers
In het najaar 1999 heb ik samen met Lineke Joanknecht onze eerste pilot workshop
Familieopstellingen gegeven. Vanaf onze eerste aankondiging hebben we
uitgesproken dat we de mogelijkheden van deze werkwijze in de (jeugd)
hulpverlening wilden onderzoeken.
Inmiddels ben ik ervan overtuigd dat familieopstellingen veel kunnen betekenen
in het grote veld van de (jeugd)hulpverlening. Ik denk hierbij aan opstellingen
in groepen, maar meer nog aan het invoegen van het systemisch denken en handelen
in observatie, individuele begeleiding en advisering. Het is verheugend en
bemoedigend om waar te nemen dat de integratie van het systemisch denken
(weliswaar langzaam) ook inderdaad plaats vindt.
Een groot deel van de kinderen groeit op in Patchworkfamilies. Dit onderwerp
ligt me na het hart ook door mijn persoonlijke leefsituatie; bovendien zal dit
onderwerp -gezien maatschappelijke ontwikkelingen- in de toekomst nog veel meer
aandacht vragen.
Het is mij overduidelijk geworden dat het toepassen van kennis van systemische
wetmatigheden behulp- zaam is bij de (pedagogische) afstemming, het overleg
tussen de betrokken volwassenen en de relaties tussen alle betrokken volwassenen
en kinderen.
Definitie Patchworkfamilies
'Patchworkfamilies' is voor mij een 'feestelijke' verzamelnaam voor alle
familieverbanden waarin sprake is van (pleeg)ouderschap, adoptie,
donorouderschap of nieuwe relaties van (een van de) ouders en/of waarin sprake
is van diversiteit in cultuur, ras, godsdienst:
- gezinnen bestaande uit 2 volwassenen die met kinderen uit eerdere relatie(s)
een nieuw systeem vormen
- gezinnen met kinderen die verwekt zijn door eicel- en zaadceldonatie,
- gezinnen met kinderen die geadopteerd zijn of die een plek kregen als pleegkind
- gezinnen waarin beide ouders verschillende nationaliteiten hebben,
verschillende godsdiensten beleven en/of verschillende culturen inbrengen.
In de hiernavolgende tekst ligt het accent op gezinnen zoals genoemd in de
eerste 3 voorbeelden.
Systemische wetmatigheden in Patchworkfamilies
- De ordening in deze gezinnen en families is een belangrijk aandachtspunt;
verstrikkingen in de ordening zichtbaar maken en daarna herstellen is de eerste
stap.
Dit betekent het benoemen en 'opzoeken' van allen die tot het systeem behoren,
en hen de juiste plek geven, ook diegenen die tot op dat moment niet gezien
werden, bijvoorbeeld vanwege geheim(en) en/of conflicten. Dat de ouder die
'gemist' wordt een plek krijgt, blijkt vaak een belangrijke schakel in het
oplossen van de aangegeven problematiek.
Behalve over individuen kan het hierbij ook gaan om groepen personen, een land,
een cultuur of een
gebeurtenis die geen 'plek' hebben in de familie, zij horen wezenlijk bij het
familiesysteem en behoeven ook erkenning.
- Het eren van personen en hun lot is essentieel voor alle familieleden in deze
families. Te denken valt hierbij bijvoorbeeld aan het verlaten van het eigen
land en/of de eigen familie, het afstaan van een kind, onvruchtbaarheid, verlies
van partner en/of kind, onwetendheid over de eigen afkomst, confrontaties met
oorlog, armoede en/of geweld enzovoort.
- Als in een volgende stap de last wordt teruggegegeven aan wie het toebehoort,
en ook de daarmee samenhangende verantwoordelijkheid, blijkt het mogelijk om de
eigen positie in te nemen, zich naar de eigen toekomst te wenden, het eigen
leven te gaan leven, als familie en als individu.
- De balans tussen geven en nemen is als ordeningsprincipe elementair om te
begrijpen waarom sommige handelingen zo diep ingrijpen in systemen en voor
personen. Het maakt duidelijk welke consequenties verschillende handelingen
hebben voor de rust in het systeem en het welbevinden in relaties.
Handvatten en aandachtspunten in systemische begeleidingsgesprekken en
opstellingen
Algemeen:
Ieder mens leeft in een familiesysteem en ervaart de lusten en lasten hiervan.
Meer kennis over (familie)systemen maakt het makkelijker om te overzien waardoor
er stagnaties ontstaan, waardoor het schuurt, wat het gemis is, wat het zo
moeilijk maakt de eigen plek in te nemen en om (het eigen deel van) de
verantwoordelijkheid te nemen.
Al in een vroeg stadium van begeleidingsgesprekken kunnen de systemische
wetmatigheden worden benoemd en uitgelegd als grondtonen van ons samenleven in
families.
In alle genoemde varianten is het belangrijk dat beide partners met enige
regelmaat elkaars posities benoemen en eren, elkaar steunen bij het innemen van
die positie en hierbij de juiste taal gebruiken.
- Noem alle betrokkenen bij de 'juiste' naam waarin geen oordelen zijn
vervlochten, bijvoorbeeld:
'jouw vader, mijn ex-man' of 'je moeder verweg die je gedragen heeft'.
Daar waar sprake is van daderschap, zeker in combinatie met ouderschap, is het
juist dit te noemen, echter zonder moreel oordeel.
De zin 'het had niet mogen gebeuren' is een mooi voorbeeld van erkennen van dat
wat er was en biedt tegelijkertijd een ruimer perspectief.
- Zoek benamingen die passen – precies op maat- voor alle betrokkenen en hun
'functie' en 'positie':
biologische, fysieke moeder/vader, draagmoeder, buikmoeder
donormoeder/vader, adoptiemoeder/vader, stiefmoeder/stiefvader
liefdesmoeder/vader, zielemoeder/vader, hartvader/moeder,
mee-moeder/vader, opvoedmoeder/vader
Eer de personen die het nieuwe gezin mogelijk hebben gemaakt:
- degenen die gestorven zijn, die gegaan zijn, die moesten gaan
- natuurlijke ouders (adoptie/ pleeggezinnen)
- degene die zaad- of eicellen heeft afgestaan
- partner van eicel- en zaadceldonoren, vooral bij betrokkenheid bij de
opvoeding
- bemiddelaar bij adoptie, redding, emigratie.
- De positie van één niet-biologische ouder/opvoeder naast een biologische ouder
in een relatie vraagt een bijzondere, fijnzinnige aandacht. Deze niet
biologische ouder/opvoeder heeft de meest bedreigde positie en dat moet door
alle betrokkenen onderkend worden.
In de situatie van niet-biologische ouder/opvoeder naast de biologische ouder in
een nieuwe relatie is het belangrijk dat deze persoon de plek krijgt die klopt
en dat de balans tussen geven en nemen met grote zorgvuldigheid in acht wordt
genomen. De kinderen hebben namelijk al een biologische ouder die een plek heeft
en die geeërd moet worden. De nieuwe persoon kan deze plek voor het kind nooit
overnemen en komt voor de biologische ouder, de nieuwe partner, altijd na de
kinderen. De biologische ouder dient daarom zorg te dragen voor een juiste
balans tussen geven en nemen, ook voor het welzijn van de kinderen.
Een consult met een moeder van een onhandelbare puberzoon. Moeder heeft al een
jarenlange relatie met haar 2e echtgenoot. Haar zoon is geboren uit haar eerste
relatie en met z'n drietjes vormden ze een harmonisch gezin. Er is een spontane
band tussen de 2e echtgenoot en de jongen. Er is weinig contact tussen de
biologische vader en zijn zoon; hij bemoeit zich niet met de opvoeding.
Nu de jongen pubert staat haar relatie met haar 2e echtgenoot onder druk. Haar
zoon is zeer moeilijk in de omgang en niet aan te spreken op zijn gedrag.
Uit het gesprek blijkt dat de 2e echtgenoot van de vrouw de jongen aanspreekt op
zijn gedrag en opvoedkundig naar voren geschoven wordt door de moeder; hij is
immers een man.
De systemisch wetmatigheden worden hier niet geëerd: de moeder is de opvoeder en
deze jongen heeft een vader elders.
In dit gezin bleek de rust weer te keren toen de moeder haar positie als moeder
en opvoeder innam en haar partner haar daarin steunde; zij sprak haar zoon aan.
De vader van de zoon werd erkend in deze gesprekken en kreeg zijn plaats. De
plaats van de 2e echtgenoot werd benoemd als partner van de moeder, hij werd
geëerd om al hetgeen hij gaf en geeft.
De positie van de zoon werd ook benoemd. Hij bleef puberen en liet zich
aanspreken.
De relatie van de moeder en haar geliefde kon weer stromen.
In gezinnen die ontstaan uit 2 eerdere gezinssystemen is een grote duidelijkheid
en flexibiliteit nodig van beide nieuwe partners en hun kinderen.
Een nieuw gezin van 7 personen werd gevormd door een vader met 2 kinderen en een
moeder met 3 kinderen.
In het consult komt ter sprake dat er onrust is onder de kinderen, wat zich
vooral aan tafel uit. In de opstelling hebben we de juiste 'rangorde' voor alle
kinderen gezocht, waarbij de leeftijd, positie in het oorspronkelijke gezin en
verantwoordelijkheid in acht genomen werden.
De kinderen hebben nu hun eigen plek aan tafel en er kan rustig gegeten worden.
NB In elke gezinssituatie zullen andere variabelen doorslaggevend zijn; er is
geen model!
In dit voorbeeld bleek de oplossing om de juiste positie in te nemen en deze ook
te geven aan de andere gezinsleden.
In de situatie van donorschap valt de partner van de biologische ouder buiten het
kernsysteem omdat de donor systemisch de plek van vader/moeder inneemt en dus
naast de biologische ouder staat.
De biologische ouder 'moet' deze partner eigenlijk opnieuw de liefde verklaren,
ten huwelijk vragen en zorg dragen voor de balans tussen geven en nemen in deze
relatie.
Ook de niet-biologische ouder moet aandacht geven aan deze balans: enerzijds is
er dankbaarheid dat het kind is gekomen, dat het kind mee opgevoed mag worden,
anderzijds vraagt het tijd, geld en aandacht.
Beiden dienen elkaar en alle 'betrokkenen' een juiste plek te geven en de liefde
die dit mogelijk heeft gemaakt te erkennen en te eren.
Een telefoontje van een ongeruste zwangere moeder. Het gaat slecht met haar
relatie met haar man. Ze is zwanger via KI van een vriend van beiden met
volledige openheid en vertrouwen. De uitleg dat de toekomstige vader –
systemisch gezien- in deze zwangerschap naast haar staat en dat –systemisch
gezien- de relatie waaruit een kind wordt geboren voorrang heeft op de eerdere
relatie maakt veel duidelijk. Ze heeft haar man opnieuw de liefde verklaard en
samen hebben ze de toekomstige vader van hun kind geëerd en zijn plek gegeven.
In een opstelling van hun eigen relatie staat het echtpaar naast elkaar. De
donorvader hoort ook bij hun systeem: hij maakt veel mogelijk. Hier staat hij
echter op enige afstand. In de opstelling van het kind staat de donorvader naast
de biologische moeder, achter het kind, en staat de niet-biologische vader
dichtbij. Ook hier is het belangrijk per systeem uit te zoeken wat voor de
niet-biologische ouder de juiste plek is cq wanneer kan de liefde het meeste
stromen.
Bij donorschap is het bovendien belangrijk ouders en kinderen te adviseren dat
ze voortaan praten over 'vader' en 'moeder' in plaats van 'donor'. Ook een (niet
bekende) donor heeft een beweging gemaakt naar nieuw leven. Door deze beweging
te eren, eren we die liefde en daarmee ook de basis van het kind.
Een bezorgde moeder vraagt advies over haar zoontje van 3 die fysiek contact
afwijst en agressief begint te worden. Het jongetje is verwekt door KID en wordt
opgevoed door 2 vrouwen. In het gesprek blijkt dat er in huis gepraat wordt 'de
donor' in plaats van de benaming 'vader' te gebruiken. De moeder zegt dat ze dit
gaat veranderen.
Een week later praat het jongetje stoer over zijn vader; hij heeft een foto
uitgezocht zoals zijn vader er misschien uitziet en hij weet nu dat zijn vader
zijn zaadjes naar het ziekenhuis heeft gebracht. Als hij later groot is (16)
gaat hij zijn vader opzoeken.
Geef bij adoptie de biologische ouders een plaats en eer hen als ouders. Ieders
lot dient geëerd te worden: zowel van de biologische ouders, het kind en de
adoptief ouders (bv als er sprake is van onvruchtbaarheid).
Het specifieke bij adoptie is dat het kind een nieuw systeem meebrengt, soms
zelfs een nieuwe cultuur.
Hier kan het nodig blijken het oorspronkelijke systeem te vragen om ruimte geven
aan het nieuwe systeem. Als adoptieouders elkaar opnieuw de liefde verklaren als
partners, versterkt dat hun relatie en dat maakt de kinderen vrij.
- Uitingen van alle landen, kulturen en religies van herkomst van alle
familieleden dienen een plek te hebben in de woning bijvoorbeeld vlaggetjes,
foto's, schilderijen, boeken, beelden enzovoort
Alle varianten die hierboven beschreven staan gelden niet alleen voor (vragen
rondom) kinderen, maar uiteraard ook voor volwassenen die in een
patchworkfamilie groot zijn geworden.
Een man (42 jaar) vraagt zich af waarom hij regelmatig intens in verwarring is
over het vinden van de juiste balans tussen zijn werk en zijn liefdesleven.
In het gesprek blijkt dat zijn moeder als baby opgevoed is door familieleden; de
reden heeft hij nooit gehoord. Deze familieleden waren vermogend, waardoor zijn
moeder 'rijker' leefde dan haar 9 biologische broertjes en zusjes. Zij was enig
kind in het huis van deze oom en tante. Hij meldt dat er regelmatig spanningen
waren over geld tussen de 4 volwassenen.
Zijn moeder hoorde op 16 jarige leeftijd bij toeval dat de personen die ze zag
als haar oom en tante, haar vader en moeder waren en omgekeerd. Desondanks is de
moeder in het huis van haar oom en tante het huishouden blijven doen tot ze
trouwde.
Door het lot bij zijn moeder en haar familieleden te laten en zich om te wenden
naar zijn eigen toekomst, is hij vrij zijn eigen keuzes te maken en te genieten
van zowel de liefde in zijn gezin als van het geld dat hij met zijn werk
verdient.
Zoals blijkt is de complexiteit van (liefdes)lijnen en betrokken personen in
deze families groot. Vaak zijn er verschillende ordeningsrituelen nodig voor het
gezin als totaal en elk lid van het gezin.
Ervaringen uit familieopstellingen
De verbinding met de biologische ouders blijkt essentiëler dan in sommige
pedagogische theorieën wordt aangenomen. Ook al lijken ouders volgens de
maatschappelijke norm niet in staat kinderen op te voeden, het steunen van deze
ouders in hun pedagogische taak blijkt voor kinderen vaak een optimale keuze.
Waar dat (tijdelijk of langer durend) niet mogelijk is, blijft van belang om in
het oog te houden dat zij de ouders zijn en blijven. Dit benoemen is essentieel
voor alle betrokkenen, vooral voor de kinderen.
Waar het 'andere' ouders lukt om de biologische ouders deze plek te geven, zal
het voor kinderen gemakkelijker zijn om hun (soms tijdelijke) plek in te nemen
in een ander systeem.
Opstellingen laten zien hoe wezenlijk het is voor kinderen als zij loyaal mogen
zijn naar hun eigen ouders en als deze ouders achter hen mogen staan en gezien
worden.
Ook het benoemen van het lot of de last die (leden van) families dragen geeft
doorgaans ruimte. Kinderen geven vaak blijk van opluchting en draagkracht als
feitelijk benoemd wordt wat er in het familiesysteem speelt, ook al is het
dramatisch. 'Waarheid maakt vrij'.
Het kennisnemen van (oude) geheimen kan in het licht van onze waarden en normen
ook ruimte en openheid te weeg brengen in een familiesysteem, en met veel
compassie en begrip ontvangen worden, om daarna een 'juiste' plek te kunnen
krijgen.
Door de opstellingen kan relatie- of opvoedingsproblematiek in een bredere
context worden gezien. Door het beeld te vergroten, bv over meerdere generaties
heen en/of de gewoontes in een andere cultuur of religie kunnen meer aspecten
van de aangegeven problematiek aan het licht komen.
Mijn ervaring is dat het een last van kinderen wegneemt als het historisch,
sociaal. cultureel perspectief helder wordt; wanneer waarden en normen in het
betreffende sociale milieu en tijdsbeeld bekend zijn. Zoals bv de
maatschappelijke situatie in een christelijk milieu van een voor-echtelijk kind
rondom 1950 en eerder.
In onze interventies en adviezen kunnen we globaal gesproken op 2 manieren
afstemmen: op de laag van de persoonlijkheid (psychologisch) of op de laag van
de ziel van de familie (systemisch). Voor de helderheid vind ik het belangrijk
deze twee benaderingen naast elkaar te gebruiken, maar niet met elkaar te
vermengen.
Als we ervoor kiezen om in een opstelling de systemische dynamiek centraal te
stellen, moeten we het kind uiteindelijk vóór de (voor)ouders plaatsen zodat het
kind gesteund door de (voor)ouders de toekomst in kan kijken.
Kijkt een kind te veel om en/of kijkt het naar een plek achter de ouders, dan is
het kind op het verleden gericht en op verstrikkingen die daar spelen.
Het is een mooi en vaak ontroerend ritueel om het lot te eren, het met respect
te laten bij wie het hoort, daarna om te draaien en de eigen plek in te nemen
vóór de voorouders en gesteund door deze liefdesstroom de eigen toekomst in te
kijken. Hier wordt de essentie en de kracht van het systemisch gedachtegoed
zichtbaar.
Voordat we (zware) pedagogische maatregelen treffen of (langdurige)
therapeutische processen aangaan, kan het inzicht en lucht geven om te kijken
naar (verstoringen in) de ordening en de stroom van liefde in de betrokken
systemen. Op basis van deze gegevens kunnen praktische en effectieve adviezen
van systemische en/of (ped)agogische aard gegeven worden.
Conclusie:
Zeker bij patchworkfamilies blijkt het vinden van de juiste ordening, het eren
van het lot en het uitspreken van de juiste helende zinnen die de posities
duidelijk maken en versterken belangrijk. Het maakt alle gezinsleden krachtiger
en geeft ieder liefdevol en krachtig gereedschap in handen.
Bommerig 09-09-2009
Ineke van Keulen
Ga naar: - Artikel Joost de Ruiter
|
